{"id":91,"date":"2020-06-07T17:24:05","date_gmt":"2020-06-07T17:24:05","guid":{"rendered":"https:\/\/psikoloji.ch\/?p=91"},"modified":"2020-06-07T21:21:03","modified_gmt":"2020-06-07T21:21:03","slug":"deli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/psikoloji.ch\/?p=91","title":{"rendered":"Deli"},"content":{"rendered":"\n

Deli<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Hez\u00e2rfen Ahmed \u00c7elebi<\/strong>. Evliya \u00c7elebi’nin Seyahatname adl\u0131 eserinde ad\u0131 ge\u00e7en ama ya\u015fay\u0131p ya\u015famad\u0131\u011f\u0131 bilinmeyen efsanevi Osmanl\u0131 bilginidir. 1600l\u00fc y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 iddia edilir. S\u00f6ylenceye g\u00f6re Hez\u00e2rfen Ahmed \u00c7elebi, Galata kulesinden \u00dcsk\u00fcdar\u2019a u\u00e7maya karar vermi\u015ftir. Bunun i\u00e7in kendine ku\u015f kanatlar\u0131na benzer bir ara\u00e7 yapar ve lodoslu bir havada Galata Kulesi’nden kendini b\u0131rak\u0131r ve Bo\u011faz \u00fczerinden s\u00fcz\u00fclerek \u00dcsk\u00fcdar iner. Anlat\u0131 bilimsel olarak ger\u00e7ek\u00e7i g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi i\u00e7in efsane oldu\u011fu say\u0131l\u0131r. Buna ra\u011fmen Hez\u00e2rfen Ahmed \u00c7elebi akl\u0131m\u0131zda b\u00f6yle bir delili\u011fi<\/em> yapabilecek insan olarak kalm\u0131\u015ft\u0131r. Her olas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan biraz da deli de\u011fil midir? Peki deli nedir?<\/p>\n\n\n\n

Delilik<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Deli kelimesi psikoloji ve psikiyatriye \u00e7ok ait bir kelime olsa da, nerden geldi\u011fi ile ilgili hi\u00e7 kafa yorma gere\u011fi hissetmemi\u015ftim. Ta ki en son \u0130stanbul ziyaretimde Tramvay\u0131n birinin ekran\u0131nda beliren bir yaz\u0131ya kadar.  Deli kelimesinin nerden geldi\u011fini biliyor musunuz diye soruyordu. Bilmiyordum. <\/p>\n\n\n\n

O zaman aramak gerekiyordu.<\/p>\n\n\n\n

Nerden geldi\u011fini bilmesem de, bir psikolo\u011fun g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131nda en \u00e7ok duydu\u011fu kelimelerden biri olsa gerek. \u00abBen deli miyim de psikolo\u011fa gidece\u011fimden\u00bb ba\u015flay\u0131p, resmi olmasa da toplum i\u00e7indeki ad\u0131 \u00abdeliler hastanesi\u00bb olan ruh ve sinir hastal\u0131klar\u0131 hastanelerine kadar bu liste.<\/p>\n\n\n\n

Peki nerden geliyor deli kelimesi ve nerelerde kullan\u0131lm\u0131\u015f tarihte?<\/p>\n\n\n\n

Deli kelimesinin k\u00f6keni<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Deli kelimesinin k\u00f6kenleri Uygurcaya kadar gidiyor gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. MS 900 y\u0131llar\u0131n\u0131n \u00f6ncesindeki Uygur metinlerinde rastlanan tilve\/telve kelimesi deli kelimesinin k\u00f6k\u00fcn\u00fc olu\u015fturuyor. Sonras\u0131nda K\u00e2\u015fgarl\u0131 Mahmud taraf\u0131ndan yaz\u0131lan T\u00fcrk Dilleri S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcnde  (D\u00eev\u00e2n\u00fc Lugati’t-T\u00fcrk) biraz de\u011fi\u015fmi\u015f, tilve ve tel\u00fcye d\u00f6nm\u00fc\u015f. Oguzcada tel\u00fc kelimesi ise \u00abal-macnun\u00bb (Almanca besessen), cinlere u\u011fram\u0131\u015f anlam\u0131nda ge\u00e7iyor. Yani bildi\u011fimiz anlamda ki \u00abmecnun olmak\u00bb, tel\u00fc yani deli olmak anlam\u0131na geliyor. <\/p>\n\n\n\n

Tel\u00fc kelimesi Osmanl\u0131larda del\u00fcye, oradan da deliye do\u011fru eviriliyor. Tarihsel ve k\u00fclt\u00fcrel olarak delilik iki farkl\u0131 y\u00fcze b\u00fcr\u00fcn\u00fcr: a\u015fkta ve sava\u015fta delilik. <\/p>\n\n\n\n

Sava\u015fta deliler<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Deli kelimesinin k\u00f6kenine gitti\u011fimiz zaman a\u015fk\u0131n yan\u0131nda sava\u015f\u0131 da buluyoruz. Deli kelimesinin askerlik ile ba\u011flant\u0131s\u0131 Osmanl\u0131da kurulan \u00f6zel bir askeri birlikten geliyor: \u00abDeliler Oca\u011f\u0131\u00bb. Buradan gelerek deli kelimesi tarihte \u00abasker\u00bb anlam\u0131nda da kullan\u0131l\u0131yor. <\/p>\n\n\n\n

Osmanl\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu bu \u00f6zel \u00abDeliler Oca\u011f\u0131na\u00bb cesaretleri, korkusuzluklar\u0131, g\u00f6z\u00fc g\u00f6rmezlikleri ile bilenen gen\u00e7ler al\u0131n\u0131yor. Bu askeri birlik \u00f6zellikle d\u00fc\u015fman\u0131 \u00f6nceden korkutmak, y\u0131ld\u0131rmak i\u00e7in olu\u015fturulan 20-25 ya\u015flar\u0131nda gen\u00e7lerden olu\u015fturulmu\u015f. Aslen delil, yani rehber anlam\u0131na gelen isimleri, bu \u00f6zellikleri y\u00fcz\u00fcnden toplum i\u00e7inde deli olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015f.<\/p>\n\n\n\n

\u00dcstlerine d\u00fc\u015fman\u0131 korkutacak gariplikte elbiseler giyen, ve onlar\u0131 \u015fa\u015fk\u0131na \u00e7evirecek hareketler yapan deliler oca\u011f\u0131ndaki askerlerin bu \u00f6zelliklerini, di\u011fer bir s\u00f6ylenceye g\u00f6re, sava\u015fa gitmezden \u00f6nce kulland\u0131klar\u0131 afyon sayesinde edindikleri dile getiriliyor. <\/p>\n\n\n\n

A\u015fkta deliler<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Al-macnun kelimesi bize tabii ki hemen Leyla ile Mecnun`un hikayesini hat\u0131rlatacak. Arap efsanesinden gelen hik\u00e2ye, onlarca kez kitaplara konu olmu\u015ftur. Bizde ise hikaye mesnevi t\u00fcr\u00fcnde Fuzuli taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zetle hikaye, birbirlerine a\u015f\u0131k olan Leyla ve ger\u00e7ek ismi Kays olan iki gencin hikayesini anlat\u0131r. Bu iki a\u015f\u0131\u011f\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri yasaklan\u0131r. Ve Leyla ortadan kaybolur. O g\u00fcnden sonra Kays Leyla\u2019y\u0131 aramaya baslar. Art\u0131k i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131, arad\u0131\u011f\u0131 her \u015fey Leyla\u2019d\u0131r. Toplum i\u00e7erisinde ise Kays`a Arap\u00e7a \u00abdeli\u00bb anlam\u0131na gelen mecnun adi verilir. Art\u0131k o Leylas\u0131n\u0131 arayan bir mecnun, bir \u00abdeli\u00bbdir. <\/p>\n\n\n\n

Normal d\u00fc\u015f\u00fcnme, alg\u0131lama, davranma \u00f6zelliklerinden vazge\u00e7en insanlar\u0131n bu duygudurumunu, daha modern bir efsane olan Shakespeare`in Romeo ve Juliet`inde de buluruz. \u0130talya\u2019n\u0131n Verona kentinde ge\u00e7en hikayenin sonunda iki gencin ya\u015fad\u0131klar\u0131 a\u015fk onlar\u0131, birlikte olmadan ya\u015famayacaklar\u0131na olan inan\u00e7la \u00f6l\u00fcme g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Onlar da batinin mecnunlar\u0131, delileridir.<\/p>\n\n\n\n

Peki nedir insani mecnun, deli eden a\u015fk? <\/p>\n\n\n\n

Leyla ile Mecnun kitab\u0131n\u0131n da yazar\u0131 Iskender Pala \u201eBabil\u2019de \u00d6l\u00fcm \u0130stanbul\u2019da A\u015fk\u201c kitab\u0131nda da bu a\u015fk\u0131 anlat\u0131r. Pala`ya g\u00f6re a\u015f\u0131k olunan ki\u015fi, a\u015f\u0131\u011f\u0131n kendi kafas\u0131nda kurdu\u011fu bir hayaldir: \u201e\u0130lahi veya be\u015feri a\u015fkta, a\u015f\u0131k kendi yolculu\u011funa devam ederken, ma\u015fuk da a\u015f\u0131\u011f\u0131n zihninde olu\u015fturdu\u011fu \u015fekliyle var olur“. Pala`ya g\u00f6re seven ki\u015fi sevileni kendi zihninde olu\u015fturur ve asl\u0131nda olu\u015fturdu\u011fu pek \u00e7ok \u015fey de ger\u00e7ekte var olmaz. <\/p>\n\n\n\n

Modern psikolojide de a\u015fka bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 bundan farkl\u0131 de\u011fildir. As\u0131\u011f\u0131n yasad\u0131\u011f\u0131 bu duyguduruma idealle\u015ftirme adi verilir: A\u015f\u0131k olan, a\u015f\u0131k olunan\u0131 idealle\u015ftirir. Bu idealle\u015ftirme ve a\u015fk duygusu tamamen zihnin bilin\u00e7 alan\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda olur (serebral korteks). Beynin \u00fcst merkezlerinin i\u015flevi durur, duygular\u0131n da olu\u015ftu\u011fu beyinsap\u0131 duygular\u0131m\u0131z\u0131n, alg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n ve davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n hakimidir art\u0131k. <\/p>\n\n\n\n

A\u015fk\u0131n insan\u0131n g\u00f6zlerini k\u00f6r etmesi ba\u015fka nas\u0131l a\u00e7\u0131klan\u0131r ki yoksa? As\u0131l olan g\u00f6nl\u00fcn g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr, g\u00f6z\u00fcn de\u011fil. A\u015f\u0131k Veysel`imizin de dedi\u011fi gibi: G\u00fczelli\u011fin<\/em> on para etmez<\/em>, bu bendeki a\u015fk olmasa<\/em>. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Deli Hez\u00e2rfen Ahmed \u00c7elebi. Evliya \u00c7elebi’nin Seyahatname adl\u0131 eserinde ad\u0131 ge\u00e7en ama ya\u015fay\u0131p ya\u015famad\u0131\u011f\u0131 bilinmeyen efsanevi Osmanl\u0131 bilginidir. 1600l\u00fc y\u0131llar\u0131n… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":97,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-91","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-genel"],"aioseo_notices":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/psikoloji.ch\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/IMG-0894-e1591564719878.jpg","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/psikoloji.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/psikoloji.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/psikoloji.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/psikoloji.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/psikoloji.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=91"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/psikoloji.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":92,"href":"https:\/\/psikoloji.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91\/revisions\/92"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/psikoloji.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/97"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/psikoloji.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=91"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/psikoloji.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=91"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/psikoloji.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=91"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}